Slagvaardige overheid gebaat bij integrale afwegingen
Lange tijd is externe en interne verzelfstandiging en op afstand plaatsing van rijksorganisaties (waaronder zelfstandige bestuursorganisaties - ZBO’s - en agentschappen) gezien als een manier om uitvoeringsorganisaties de ruimte te bieden los van de politieke waan van de dag, klantgerichter, doelmatiger, doeltreffender en innovatiever te kunnen functioneren.
Lange tijd is externe en interne verzelfstandiging en op afstand plaatsing van rijksorganisaties (waaronder zelfstandige bestuursorganisaties - ZBO’s - en agentschappen) gezien als een manier om uitvoeringsorganisaties de ruimte te bieden los van de politieke waan van de dag, klantgerichter, doelmatiger, doeltreffender en innovatiever te kunnen functioneren.
De laatste tien jaar zijn de nadelen van deze scheiding van beleid en uitvoering uitgebreid belicht. Niet doelmatigheid en doeltreffendheid maar het realiseren van maatschappelijke waarde verdient een centralere rol in de opgaven en afwegingen van rijksorganisaties. Het kabinet zal daarom de komende tijd verkennen of er ZBO’s zijn die onder rechtstreekse verantwoordelijkheid van een minister kunnen worden gebracht om de uitvoering van dienstverlening te kunnen verbeteren1.
Bestuurlijke driehoeken voor ZBO’s functioneren in de praktijk vaak anders dan beoogd en gewenst. Er is nogal eens sprake van onduidelijkheid over de rollen, verantwoordelijkheden en het gewenste samenspel tussen eigenaar, opdrachtgever, opdrachtnemer en politiek. Dit kan gepaard gaan met overlap tussen horizontale en verticale sturingslijnen die leiden tot vertraging en inefficiëntie. In die gevallen kunnen een betere governance door meer regie (inclusief mandaten voor kaderstelling, interventie en toetsing) en een strakkere rolafbakening helpen om de besluitvorming en slagkracht te vergroten.
Toch is het verstandig een scherpe probleemanalyse vooraf te laten gaan aan eventuele institutionele ingrepen.2 Nogal eens ontstaan problemen doordat collectieve sturing vanuit de betrokken departementen in hun rol van eigenaar tekortschiet. Ook kan sprake zijn van incident-gedreven politieke bemoeienis die uitmondt in meer toezicht- en verantwoordingsdruk en uiteindelijk minder slagkracht.3 Als hier fundamentele verschillen van inzicht over de waarden van de maatschappelijke opdracht aan ten grondslag liggen, zal aanpassing van bijvoorbeeld de governance of het toezicht geen oplossing bieden. Er is dan een plek nodig waar integraal afwegingen kunnen worden gemaakt in de driehoek en met de politiek op basis van een visie waarin het gehele systeem en/of keten wordt betrokken.
Wij zijn graag bereid oorzakenanalyses en systemisch onderzoek uit te voeren naar deze (onderliggende) problematiek en handelingsperspectief te bieden.